खड्गबहादुर गन्धर्व
१७ माघ, घोराही । ‘पानीचार भाको भए तोरी र अन्नपात प्रशस्तै फल्थ्यो नि ! हाम्रो त न जग्गामा अधिकार छ, न उब्जनी राम्रो हुन्छ । हाम्रो बस्तीको हालत यस्तै हो,’ ७५ वर्षीय खड्गबहादुर गन्धर्व आफ्नो पीडा सुनाउँछन् ।
घोराही–तुलसीपुर सडकखण्डको मज्गैदेखि उत्तरतिर एउटा बाक्लो बस्ती छ । दाङ क्षेत्र नम्बर २ मा पर्ने यो गाउँको नाम हो ‘नयाँ बस्ती’ । २०२७ सालमा सल्यानबाट बसाइँ सरेर आएका थिए खड्गबहादुर । उनीसँगै शशे, खुनी, माघे र ज्ञानसिंह गन्धर्वका पाँच परिवारबाट सुरु भएको यो बस्तीमा अहिले झण्डै १०० परिवार पुगिसकेका छन् । तर, आधा दशकभन्दा लामो समय बितिसक्दा पनि ‘नयाँ बस्ती’का बासिन्दाको अवस्था भने २०२७ सालकै जस्तो छ ।
ईंट्टाले बनेको र जस्ताले छाएको एकपाखे घर छ खड्गबहादुरको । आगो बाल्दा धुँवाले भित्ता कालै भएका छन् । जस्ताको छानो पनि कालै छ । आँगन ओध्रिएको छ ।
त्यही आँगनमा ठूलो त्रिपाल ओछ्याएर खड्गबहादुरकी बुहारी तोरी केलाउँदै छिन् । छेउँमा बसेर खड्गबहादुर अनलाइनखबरसँग पीडा साट्दैछन् । ‘बस्तीको नाममा ‘नयाँ’ जोडिए पनि अझै पुरानै समस्या छन् । हाम्रो जमिनमा न पानी छ, न पुर्जा छ । नयाँ बस्तीको पुस्तानी यही हो ।’
विगतका वर्षजस्तै यस वर्ष पनि नेताहरु नयाँ बस्तीमा भोट माग्दै पुगेका छन् । र, उही पुरानै आश्वासन दोहोर्याइरहेका छन्– पानी, बिजुली, सुख सुबिस्ता….।
विगतका वर्षहरुमा जस्तै दोहोरिँदै आएका तिनै आश्वासन चुपचाप सुनिरहेको छ गन्धर्व परिवार ।
खड्गबहादुरकी बुहारी भिमा भन्छिन्, ‘फेरी चुनाउ आयो, फेरी आशमा बाँच्ने र आश्वासन सुन्ने दिन आए हाम्रा ।’
बस्तीको नाम फेरियो, मुहार फेरिएन
अहिले ‘नयाँबस्ती’को नाम पाएको गन्धर्व बस्तीलाई कुनै बेला ‘गाइने डेरा’ भनिथ्यो । गन्धर्व जातिहरुको बसोबास मात्रै भएको र उनीहरुले सारङ्गी बजाउँदै गीत गाएर अनाज संकलन गर्ने भएकाले बस्तीको नाम नै ‘गाइने टोल’ रह्यो । पछि ‘संगीत टोल, ‘भरत टोल’ हुँदै अहिले ‘नयाँ बस्ती’ नाम रह्यो ।
राजनीतिक व्यवस्था परिवर्तनसँगै ‘गाइने टोल’का नाम फेरिए तर अवस्था फेरिएन । आश्वासनको खेती सप्रियो तर अधिकारको फसल कहिल्यै भित्रिएन ।
५४ वर्षअघि सल्यानबाट बसाइँ सरेर आएको यो समुदायका परिवार आज पनि भूमिहीन छन् र हरेक चुनावमा उही पुराना आश्वासनको भारी बोकेर नयाँ नेताको प्रतीक्षा गरिरहन्छन् ।
भिमा भन्छिन्, ‘निर्वाचनको बेला बस्तीको मुहार फेर्ने योजना लिएर नेताहरु आउँछन् । तर आश्वासन बाहेक केही दिँदैनन् । हामीलाई गाउँतिर काम मिल्दैन, ज्याला मजदुरीका लागि टाढा जानुपर्छ । आफ्नो जग्गा जमिनको उब्जनीले खान पुग्दैन । सारङ्गीले मात्रै जीबन चल्दैन ।’
गन्धर्व बस्तीको पीडा न नेताले बुझे, न राज्यले । घर छ, तर अडेको जमिनको पुर्जा छैन । युवा छन्, रोजगार छैन । बालबालिका छन्, विद्यालय छैन । बाँस छ, गाँस छैन । गाँसका लागि बालकदेखि वृद्धवृद्धासम्म ईट्टाभट्टादेखि भारतसम्म मजदुरीका लागि धाउनुपर्ने बाध्यता छ ।
भिमा भन्छिन् ‘अब पनि नेता आउँछन्, विकास ल्याउने भन्लान्, चुनाउ सकिएपछि न नेता आउलान्, न विकास आउला ।’
निर्वाचनले नेताको पर्खाइलाई पुरा गर्छ तर आश्वासन पुरा नहुने कुराले दु:खी छ गन्धर्व बस्ती । त्यसैले भिमा प्रश्न गर्छिन्– ‘हाम्रो पीडामा मल्हम लगाउँछ कसले ?’